Những ngày vừa qua, Nghị định 46/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều và biện pháp tổ chức thi hành Luật An toàn thực phẩm, có hiệu lực thi hành ngày 26/01/2026, đã gặp không ít vướng mắc trong thực tiễn, đặc biệt là tình trạng ùn ứ hàng hóa tại các cảng, cửa khẩu khi dịp tết Nguyên đán Bính Ngọ đang tới dần.
Theo thông tin báo chí, một số vướng mắc mà các doanh nghiệp gặp phải xuất phát từ sự thay đổi cơ bản trong các quy định của Nghị định 46/2026/NĐ-CP so với Nghị định số 15/2018/NĐ-CP ngày 02/02/2018 của Chính phủ.
Theo Khoản 2, Điều 4 Nghị định 15/2018/NĐ-CP trước đây: "Sản phẩm, nguyên liệu sản xuất, nhập khẩu chỉ dùng để sản xuất, gia công hàng xuất khẩu hoặc phục vụ cho việc sản xuất nội bộ của tổ chức, cá nhân không tiêu thụ tại thị trường trong nước được miễn thực hiện thủ tục tự công bố sản phẩm. Tuy nhiên, Nghị định 46/2026/NĐ-CP đã bỏ quy định miễn kiểm tra an toàn thực phẩm đối với nhóm nguyên liệu này.
Hiện nay, đối tượng buộc phải thực hiện kiểm nghiệm vệ sinh an toàn thực phẩm được mở rộng nhiều lần theo Nghị định 46/2025/NĐ-CP, nhiều mặt hàng trước đây được miễn, nay phải thực hiện kiểm tra. Nghị định 46/2025/NĐ-CP vừa ban hành, đã có hiệu lực ngay lập tức, khiến các đơn vị có chức năng kiểm nghiệm vệ sinh an toàn thực phẩm không kịp thời đáp ứng năng lực thực hiện kiểm nghiệm.
Một băn khoăn được nhiều người đặt ra – Nghị định 46/2025/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 26/01/2026 và có hiệu lực cùng ngày có đúng quy định hay không?
Theo quy định tại khoản 1 Điều 53 Luật ban hành Văn bản quy phạm pháp luật năm 2025, đối với Nghị định của Chính phủ, thời điểm có hiệu lực toàn bộ hoặc một phần của văn bản đó không sớm hơn 45 ngày kể từ ngày thông qua hoặc ký ban hành.
Trường hợp văn bản quy phạm pháp luật được xây dựng, ban hành theo trình tự, thủ tục rút gọn và trong trường hợp đặc biệt có thể có hiệu lực kể từ ngày thông qua hoặc ký ban hành; đồng thời phải được đăng tải ngay trên công báo điện tử, cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật, cổng thông tin điện tử của cơ quan ban hành và đưa tin trên phương tiện thông tin đại chúng.
Việc quy định một khoảng thời hạn tối thiểu 45 ngày trước khi có hiệu lực đối với một văn bản pháp luật có ý nghĩa quan trọng để các cơ quan hành pháp, người thực thi pháp luật và đối tượng áp dụng pháp luật có thời gian để cập nhật, tìm hiểu chính sách, chuẩn bị các điều kiện trước khi áp dụng pháp luật mới. Đây là nguyên tắc "vacatio legis" - khoảng thời gian chờ có hiệu lực của luật trước khi áp dụng, một nguyên tắc phổ biến trong các hệ thống luật trên thế giới.
Mặc dù vậy, pháp luật vẫn để ngỏ cho một số tình huống đặc biệt mà văn bản pháp luật không cần “thời gian chờ” đã có thể có hiệu lực ngay khi ban hành hoặc được thông qua. Theo quy định tại khoản 1 Điều 50, khoản 1 Điều 52 Luật ban hành Văn bản quy phạm pháp luật năm 2025, việc xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật được thực hiện theo trình tự, thủ tục rút gọn trong một số trường hợp như: Trường hợp khẩn cấp theo quy định của pháp luật về tình trạng khẩn cấp; khi có yêu cầu đột xuất, cấp bách vì lý do quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, phòng, chống thiên tai, dịch bệnh, cháy, nổ; trường hợp cấp bách để giải quyết vấn đề phát sinh trong thực tiễn; trường hợp cần sửa đổi ngay cho phù hợp với văn bản quy phạm pháp luật mới được ban hành; trường hợp cần ban hành ngay văn bản quy phạm pháp luật để thực hiện điều ước quốc tế có liên quan mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên; hoặc trường hợp đặc biệt khi được cơ quan có thẩm quyền của Đảng đồng ý và trong trường hợp khẩn cấp theo quy định của pháp luật về tình trạng khẩn cấp hoặc xảy ra sự cố, thảm họa theo quy định của pháp luật về phòng thủ dân sự hoặc sự kiện bất khả kháng hoặc các vấn đề cấp bách, quan trọng, cần thiết của đất nước.
Liệu Nghị định 46/2026/NĐ-CP có thuộc trường hợp đặc biệt để xây dựng, ban hành theo trình tư, thủ tục rút gọn không? Việc tăng cường kiểm soát an toàn vệ sinh thực phẩm trong bối cảnh hàng loạt các vụ án, vụ việc vi phạm quy định về an toàn, vệ sinh thực phẩm bị phát hiện trong thời gian qua là quan trọng, nhưng có đến mức khẩn cấp, cấp bách, dịch bệnh, thiên tai hay không?! Trước đó, những vụ việc vi phạm tương tự đều xảy ra từ lâu, vì sao nghị định ban hành từ 2018 vẫn đang có hiệu lực thi hành đột ngột bị thay đổi.
Ngày 03/02/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện 08/CĐ-TTg năm 2026 nhằm tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong tổ chức triển khai thực hiện Nghị định 46/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật an toàn thực phẩm.
Đây là biện pháp tức thời, trước mắt, nhưng về lâu dài, chúng ta cần tiếp tục đổi mới công tác xây dựng pháp luật, tránh “tránh giật cục, chuyển trạng thái đột ngột”.
